PSA (prostaatspecifiek antigeen)

Wat is PSA

PSA (prostaatspecifiek antigeen) is een eiwit dat wordt geproduceerd door cellen van de prostaatklier. Een kleine hoeveelheid PSA komt altijd in de bloedbaan terecht en is daardoor aantoonbaar bij een bloedtest. PSA wordt het vaakst bij mannen onderzocht als marker voor de prostaatgezondheid.

PSA is geen kankermarker — het is een indicator van prostaatactiviteit. Een verhoogd PSA kan wijzen op goedaardige prostaatvergroting, ontsteking of een oncologisch proces. Daarom moet een PSA-resultaat altijd samen met een arts worden geïnterpreteerd.

Naast het totaal-PSA wordt vaak ook het vrij PSA (f-PSA) bepaald. De verhouding daartussen helpt de arts de situatie nauwkeuriger te beoordelen.

Referentiewaarden

De meest gebruikte grenswaarde voor mannen bedraagt tot 4,0 ng/mL. Deze grenswaarde is echter richtinggevend: sommige laboratoria hanteren strengere normen voor jongere mannen (bijvoorbeeld tot 2,5 ng/mL onder de 50 jaar). De referentiewaarde vermeld door het laboratorium is altijd het belangrijkst.

PSA wordt doorgaans niet onderzocht bij vrouwen, omdat zij geen prostaatklier hebben (hoewel minimale hoeveelheden kunnen worden aangetoond).

Eenheden: ng/mL (nanogram per milliliter).

Waarom PSA verhoogd kan zijn

Een verhoogd PSA kan samenhangen met verschillende oorzaken:

• Goedaardige prostaathyperplasie (BPH) — de meest voorkomende oorzaak bij mannen boven de 50. Een vergrote klier produceert meer PSA.
• Prostatitis (ontsteking van de prostaat) — bacteriële of niet-infectieuze ontsteking kan PSA aanzienlijk verhogen.
• Prostaatkanker — een oncologisch proces kan PSA verhogen, maar niet elke verhoogde PSA-waarde betekent kanker.
• Lichamelijke factoren — intensief fietsen, zitten op een harde ondergrond, blaaskatheterisatie of prostaatmassage kunnen PSA tijdelijk verhogen.
• Leeftijd — PSA neemt van nature licht toe met de leeftijd.

Waarom PSA verlaagd kan zijn

Een laag PSA is over het algemeen geen reden tot klinische zorg. Bepaalde factoren kunnen PSA verlagen:

• 5-alfa-reductaseremmers (medicijnen voor prostaatvergroting) — kunnen PSA met ongeveer de helft verlagen.
• Obesitas — onderzoek toont aan dat een verhoogde body-mass-index PSA kan verlagen door haemodilutie (verdunningseffect in het bloed).
• Jonge leeftijd — PSA is van nature laag bij jonge mannen.

Wat u vervolgens kunt doen

Als uw PSA verhoogd is — raak niet in paniek, maar negeer het ook niet. Één verhoogd resultaat is nog geen diagnose. Uw arts kan aanbevelen:

• De test na enkele weken te herhalen (om tijdelijke oorzaken uit te sluiten).
• Aanvullend de verhouding van vrij PSA tot totaal-PSA te bepalen.
• Een echografie van de prostaat of ander onderzoek te laten uitvoeren.

Voor de test wordt aangeraden om 48 uur intensieve lichamelijke inspanning en seksuele activiteit te vermijden, omdat deze het resultaat kunnen beïnvloeden.

Verloop in de tijd

Een PSA-waarde is informatiever wanneer deze als trend wordt gevolgd dan wanneer ze als enkelvoudige meting wordt beoordeeld. Een belangrijke indicator is de PSA-snelheid (hoeveel PSA per jaar stijgt). Een plotselinge stijging is een belangrijker signaal dan een stabiel licht verhoogd niveau.

Voor mannen vanaf 50 jaar (of vanaf 40–45 jaar bij familiaire belasting voor prostaatkanker) wordt periodieke PSA-controle aanbevolen op basis van het advies van de arts.

Vragen voor uw arts

1. Komt mijn PSA-waarde overeen met het normale bereik voor mijn leeftijd? 2. Moet de verhouding van vrij PSA tot totaal-PSA worden bepaald? 3. Hoe vaak moet ik de PSA-test herhalen? 4. Kunnen medicijnen die ik gebruik het PSA-resultaat beïnvloeden? 5. Zijn er redenen voor aanvullend prostaatonderzoek?

*Dit is geen medisch advies. Raadpleeg uw arts voor beslissingen over uw gezondheid.*